Με ιδιαίτερη χαρά αποδέχτηκα την πρόσκληση της Αναστασίας να παρουσιάσω το ιστορικό μυθιστόρημα της με τίτλο «Πάρ’ τη, Γιουλάκο μου», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ηδύφωνο.
Η χαρά μου, ωστόσο, δεν οφείλεται μόνο στο γεγονός ότι μου δίνεται η ευκαιρία να μιλήσω για ένα ιστορικό μυθιστόρημα με ξεχωριστό ενδιαφέρον, συνδέεται και με μια γνωριμία που ξεκίνησε πριν από αρκετά χρόνια, μέσα στον χώρο της εκπαίδευσης και εξελίχθηκε με την πάροδο του χρόνου σε μια σχέση εκτίμησης και ουσιαστικού ενδιαφέροντος για την επιστημονική, παιδαγωγική και συγγραφική πορεία της δημιουργού.
Γι’ αυτό και θα μου επιτρέψετε, πριν αναφερθώ στο ίδιο το βιβλίο, να ξεκινήσω από μια προσωπική ανάμνηση.
1. Από την πρώτη γνωριμία στη συγγραφική καταξίωση
Βρισκόμαστε στη δεκαετία του 1990. Εκείνη την εποχή, όταν δίδασκα στο πλαίσιο της εισαγωγικής επιμόρφωσης των νεοδιόριστων εκπαιδευτικών, είχα αναλάβει να τους εξοικειώσω με το πρόγραμμα επεξεργασίας κειμένου WordPerfect, σε περιβάλλον DOS. Ήταν μια εποχή κατά την οποία οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές άρχιζαν να εισέρχονται δυναμικά στον χώρο της εκπαίδευσης και έπρεπε οι εκπαιδευτικοί να έρθουν σε επαφή με τις νέες τεχνολογίες που θα τους βοηθούσαν στην εργασία τους. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γνώρισα την Αναστασία Ευσταθίου, η οποία, όπως και τόσοι άλλοι συνάδελφοί της, προσπαθούσε να εξοικειωθεί με τις δυνατότητες που προσέφεραν οι νέες τεχνολογίες.
Λίγο αργότερα, όταν η Αναστασία φοιτούσε στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα του Παιδαγωγικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Πατρών, συναντηθήκαμε ξανά.
Θυμάμαι ότι με πλησίασε και μου είπε: «Δάσκαλε, εκπονώ την πτυχιακή μου εργασία με τίτλο “Παραγωγή γραπτού λόγου με τη χρήση ηλεκτρονικών υπολογιστών”».
Χάρηκα ιδιαίτερα όταν άκουσα τα λόγια της. Και καθώς απομακρυνόμουν, θυμάμαι ότι επανέλαβα μέσα μου, με θαυμασμό και με μια δόση χιούμορ, την παροιμιακή φράση: «Η αλεπού εκατό και το αλεπουδάκι εκατόν δέκα!»
Έκτοτε παρακολουθούσα με χαρά την επιστημονική εξέλιξη της Αναστασίας. Πολυγραφότατη! Εξέδωσε 15 βιβλία για παιδιά και 10 βιβλία για μεγάλους. Η προσφορά της δε στην Εκπαίδευση είναι ανεκτίμητη τόσο από το μετερίζι της Δ/ντρια των Δημοτικών Σχολείων Ακράτας όσο και ως επιμορφώτρια σε πολλαπλά σεμινάρια στα σχολεία για τη φιλαναγνωσία, τη λογοτεχνία και ευρύτερα την καλλιέργεια της γλωσσικής και πολιτισμικής παιδείας. Με δύο λόγια θα έλεγα ότι η Αναστασία, κατά τη γνώμη μου, υπηρετεί ακριβώς αυτή τη συνάντηση της παιδαγωγικής με τη λογοτεχνία.
2. Ένα ιστορικό μυθιστόρημα που αναμετριέται με τη συλλογική μας μνήμη
Ας περάσουμε, όμως, στο ίδιο το βιβλίο.
Το «Πάρ’ τη, Γιουλάκο μου» είναι ένα ιστορικό μυθιστόρημα που εκτείνεται σε τέσσερις κύριες ενότητες και σε 63 επιμέρους κεφάλαια. Στις σελίδες του ξεδιπλώνεται μια μακρά και ταραγμένη περίοδος της νεότερης ελληνικής ιστορίας, από τις αρχές του εικοστού αιώνα έως το 1993. Η αφήγηση διατρέχει ιστορικές περιόδους που σημάδεψαν βαθιά την Ελλάδα και τον ελληνισμό: τους Βαλκανικούς Πολέμους, τον Εθνικό Διχασμό, τη Μικρασιατική Εκστρατεία, την Καταστροφή και τις μακροχρόνιες συνέπειες του ξεριζωμού.
Στο κέντρο της αφήγησης βρίσκονται δύο άνθρωποι, δύο διαφορετικές αφετηρίες, δύο ζωές που συναντώνται μέσα από τις σκληρές συνθήκες της εποχής. Από τη μία πλευρά, ο ταγματάρχης Γεώργιος Κατσίνας, με καταγωγή από τον Πλάτανο και από την άλλη, η μικρή Στεφανία Παναγιωτίδου, από το Γκιουμούζ Ντερέ της Ανατολικής Θράκης.
Οι διαδρομές τους εντάσσονται μέσα σε ένα ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο, όπου οι προσωπικές επιλογές συχνά περιορίζονται από τις μεγάλες πολιτικές και στρατιωτικές εξελίξεις. Οι άνθρωποι βρίσκονται αντιμέτωποι με αποφάσεις που δεν ελέγχουν, με γεγονότα που υπερβαίνουν τις δυνάμεις τους και με καταστάσεις που ανατρέπουν όσα θεωρούσαν μέχρι τότε αυτονόητα. Το «ταξίδι» τους ολοκληρώνεται στην Αιγιάλεια, έναν τόπο που αποκτά ιδιαίτερη σημασία μέσα στην αφηγηματική διαδρομή του έργου. Μετά ο καθένας τραβά τον δρόμο του προς τα εκεί που οι καταστάσεις τον οδήγησαν.
Συχνά, όταν μιλάμε για την ιστορία ενός έθνους, χρησιμοποιούμε μεγάλες λέξεις. Αναφερόμαστε σε πολέμους, εκστρατείες, συνθήκες, πολιτικές αποφάσεις, στρατηγικές και στρατιωτικές επιχειρήσεις. Μιλάμε για ηγέτες, στρατηγούς, κυβερνήσεις και διπλωματικές αναμετρήσεις.
Όλα αυτά είναι αναμφίβολα σημαντικά. Είναι, όμως, αρκετά για να κατανοήσουμε πραγματικά την Ιστορία;
Πίσω από κάθε στρατιωτική επιχείρηση όμως υπάρχουν άνθρωποι. Πίσω από κάθε μετακίνηση πληθυσμών υπάρχουν οικογένειες που αφήνουν πίσω τους το σπίτι, τη γη, τις αναμνήσεις και τον τρόπο ζωής τους. Πίσω από κάθε ιστορική ανατροπή υπάρχουν παιδιά που μεγαλώνουν πρόωρα, μητέρες που αγωνιούν, άνθρωποι που χάνουν αγαπημένα πρόσωπα και άλλοι που αναγκάζονται να ξεκινήσουν από την αρχή. Με άλλα λόγια η ιστορία γράφεται στις σιωπές και στις μνήμες των ανθρώπων. Αυτή τη σημαντική παράμετρο η συγγραφέας την κάνει πράξη. Δίνει τη δυνατότητα στον αναγνώστη να βιώσει τα γεγονότα και από τη βιογραφία των ηρώων του μυθιστορήματος δίνοντας δηλ. πρόσωπο, φωνή, συναίσθημα και διαδρομή. Με άλλα λόγια η Αναστασία δίνει στο έργο της μια ανθρωπιστική διάσταση αναδεικνύοντας ταυτόχρονα τις αρετές χαρακτήρα των ηρώων της που κατά βάση εκφράζουν και το δικό της χαρακτήρα αλλά και τις αρχές της επιστήμης που διακονεί. Είναι έκδηλη σε όλο της το βιβλίο η αγάπη της προς τον άνθρωπο, τον πόθο του για τον νόστο, για την οικογενειακή γαλήνη και ηρεμία, για την αγάπη προς την πατρίδα, τη θρησκεία και τόσα άλλα.
3. Η ιστορική έρευνα ως θεμέλιο της λογοτεχνικής δημιουργίας
Ένα από τα στοιχεία που θεωρώ ιδιαίτερα σημαντικά στο έργο της Αναστασίας Ευσταθίου είναι η ερευνητική προετοιμασία που προηγήθηκε της συγγραφής.
Το ιστορικό μυθιστόρημα της Αναστασίας, ακούμπησε σε γεγονότα πραγματικά που εξήχθηκαν μετά από σοβαρή επιστημονική έρευνα της ίδιας. Είναι θα έλεγα μια σοβαρή επιστημονική εργασία, γιατί ανέτρεξε σε πληθώρα πηγών, όπως: σε διάφορες βιβλιοθήκες και ιστορικά αρχεία του Κράτους, στην ενδελεχή μελέτη φωτογραφικού υλικού (στο τέλος του βιβλίου παρατίθενται ένα δείγμα από 36 τέτοιες φωτογραφίες). Σε φύλλα πορείας του Γενικού Επιτελείου Στρατού. Στις εφημερίδες της εποχής. Στο οπτικοακουστικό υλικό από το αρχείο της ΕΡΤ. Στα απομνημονεύματα ανώτερων αξιωματικών που έλαβαν μέρος στις πολεμικές επιχειρήσεις, αλλά και απλών στρατιωτών που πολέμησαν σώμα με σώμα στη Μικρά Ασία. Τέλος, στις προσωπικές μαρτυρίες συγγενών και γνωστών της τοπικής κοινωνίας που ζούσαν οι ήρωες του βιβλίου.
Αυτή η ερευνητική διαδικασία δεν αποτελεί μια απλή προεργασία που ο αναγνώστης μπορεί να αγνοήσει. Αποτελεί το υπόβαθρο πάνω στο οποίο οικοδομείται η λογοτεχνική αφήγηση.
Και θα ήθελα εδώ να επισημάνω κάτι που αφορά όχι μόνο το συγκεκριμένο βιβλίο, αλλά γενικότερα τη σχέση ιστορίας και λογοτεχνίας.
Ο ιστορικός και ο λογοτέχνης προσεγγίζουν το παρελθόν από διαφορετικές αφετηρίες, αλλά μπορούν να συναντηθούν σε έναν κοινό στόχο: την προσπάθεια να κατανοήσουμε καλύτερα τον άνθρωπο μέσα στον χρόνο.
Ο ιστορικός αναζητά τα τεκμήρια, εξετάζει τις πηγές, διασταυρώνει τις πληροφορίες, αξιολογεί τις μαρτυρίες και προσπαθεί να αποκαταστήσει, όσο είναι δυνατόν, την ακολουθία των γεγονότων. Ο μυθιστοριογράφος, από την άλλη πλευρά, αξιοποιεί το ιστορικό πλαίσιο για να δημιουργήσει μια αφήγηση που επιτρέπει στον αναγνώστη να προσεγγίσει όχι μόνο τα γεγονότα, αλλά και τον συναισθηματικό και ανθρώπινο κόσμο μέσα στον οποίο αυτά διαδραματίστηκαν.
Το ιστορικό μυθιστόρημα, επομένως, δεν είναι ούτε απλή αναπαραγωγή της ιστορικής πραγματικότητας ούτε ελεύθερη επινόηση χωρίς δεσμούς με αυτήν. Είναι μια δημιουργική συνάντηση της ιστορικής γνώσης με τη λογοτεχνική φαντασία, η οποία οφείλει να σέβεται το πλαίσιο και την αλήθεια της εποχής που αναπαριστά.
4. Η γλώσσα και η αφηγηματική δύναμη της συγγραφέα
Ένα ακόμη στοιχείο που αξίζει να επισημάνουμε είναι ο τρόπος με τον οποίο η συγγραφέας χειρίζεται την αφήγηση και γενικά την ελληνική γλώσσα.
Διαθέτει μια ιδιαίτερη ικανότητα να μετατρέπει μια απλή καθημερινή κατάσταση σε εικόνα. Η Αναστασία γεμίζει με ιστορικές εικόνες το κείμενο των 324 σελίδων του βιβλίου και κάθε μια εικόνα από αυτές θα μπορούσε να αποδοθεί από έναν ηθοποιό ως σκηνή μιας θεατρικής ιστορικής παράστασης.
Θα μπορούσε να γίνει μια ζωγραφική σύνθεση, όπου ο ζωγράφος θα αποτύπωνε με ξεχωριστές πινελιές τα πρόσωπα και τα γεγονότα.
Θα μπορούσε ακόμη να αποτελέσει πηγή έμπνευσης για έναν ποιητή, ο οποίος θα ήθελε να περιγράψει με διαφορετικό τρόπο τα πρόσωπα και τα δρώμενα αυτής της άλλης εποχής. Να εκφράσει τον ψυχικό κόσμο όχι μόνο των πρωταγωνιστών αυτής της ιστορίας αλλά και όλων αυτών των προσώπων που έζησαν, υπέφεραν, ξεριζώθηκαν και τα κατάφεραν να επιβιώσουν κάτω από δύσκολες συνθήκες και γεγονότα. Με αυτόν τον τρόπο ο αναγνώστης δεν παραμένει ένας παθητικός δέκτης πληροφοριών. Γίνεται, κατά κάποιον τρόπο, συνδημιουργός της εμπειρίας. Συμπληρώνει τις εικόνες, ανακαλεί προσωπικές μνήμες, αναγνωρίζει συναισθήματα και επιχειρεί να κατανοήσει τις επιλογές των ηρώων. Η επιδεξιότητα της Αναστασίας στην απόδοση των συναισθημάτων των προσώπων του βιβλίου της, επιστρατεύει λεπτές, θα έλεγα, σχεδόν «χειρουργικές» χρήσεις του λόγου, πλάθοντας εικόνες που ο αναγνώστης δεν αρκείται να φανταστεί, αλλά τις βιώνει, τις βλέπει να ξεδιπλώνονται μπροστά του, σαν να αντικρίζει σε έναν καθρέφτη τα συναισθήματα των ηρώων, γυμνά και ολοζώντανα (βλέπε κυρίως στις τελευταίες σελίδες).
5. Ο τόπος, οι άνθρωποι και η ταυτότητά μας
Το βιβλίο αποκτά, κατά τη γνώμη μου, ιδιαίτερο ενδιαφέρον και μέσα από τη σύνδεσή του με συγκεκριμένους τόπους, με την Αιγιάλεια και την Ανατολική Θράκη.
Οι τόποι δεν αποτελούν απλώς το γεωγραφικό σκηνικό μέσα στο οποίο εξελίσσονται τα γεγονότα. Είναι χώροι μνήμης, ιστορίας και πολιτισμού. Συνδέονται με την αίσθηση της ταυτότητας, με τη γνώση της καταγωγής και με την ανάγκη να κατανοούμε από πού ερχόμαστε. Αυτή τη σημαντική παράμετρο την έχει αναδείξει η Αναστασία και με άλλα δημιουργήματά της, όπως ο Σταθμάρχης, Οκτώ ήχοι για τη Μαργαρίτα κ.λπ.
6. Η παιδαγωγική διάσταση του βιβλίου
Επιτρέψτε μου, στο σημείο αυτό, ως εκπαιδευτικός που είμαι να τονίσω το πώς αυτό το βιβλίο της Αναστασίας αποτελεί ένα θαυμάσιο βοήθημα (εργαλείο) που μπορεί ο εκπαιδευτικός να το χρησιμοποιήσει στην τάξη του.
Γενικά ένα βιβλίο που αναφέρεται σε ιστορικά γεγονότα, σε ανθρώπινες διαδρομές και σε κοινωνικές ανατροπές μπορεί να αξιοποιηθεί με πολλούς τρόπους στην εκπαιδευτική διαδικασία.
Μπορεί να γίνει αφετηρία για αναζήτηση ιστορικών πηγών, για μελέτη φωτογραφιών και εγγράφων, για χαρτογράφηση τόπων, για συζήτηση γύρω από τις έννοιες της προσφυγιάς, της μνήμης και της ταυτότητας.
Μπορεί ακόμη να αποτελέσει αντικείμενο διαθεματικής προσέγγισης, συνδέοντας τη γλώσσα και τη λογοτεχνία με την Ιστορία, τη γεωγραφία, την κοινωνική αγωγή και τις τέχνες.
Οι μαθητές θα μπορούσαν, για παράδειγμα, να αναζητήσουν πληροφορίες για τους τόπους που αναφέρονται στην αφήγηση, να μελετήσουν ιστορικά τεκμήρια της εποχής, να συγκρίνουν μια ιστορική μαρτυρία με τη λογοτεχνική της αναπαράσταση, ώστε να αντιληφθούν τις διαφορές ανάμεσα στο τεκμήριο και στη δημιουργική αφήγηση. Παράλληλα, θα μπορούσε να τους φέρει σε επαφή με την τοπική ιστορία, ενθαρρύνοντάς τους να αναζητήσουν οικογενειακές αφηγήσεις, παλιές φωτογραφίες και μαρτυρίες που διασώζονται στο περιβάλλον τους.
Με αυτόν τον τρόπο, το σχολείο μπορεί να μετατραπεί σε έναν χώρο όπου η γνώση συνδέεται με την προσωπική ανακάλυψη και τη συλλογική μνήμη. Η φιλαναγνωσία συναντά την ιστορική συνείδηση και η λογοτεχνική απόλαυση συνδέεται με την καλλιέργεια της σκέψης.
Και δεν είναι τυχαίο ότι η Αναστασία έχει αφιερώσει σημαντικό μέρος της επαγγελματικής της πορείας στην εκπαίδευση και στη διάδοση της φιλαναγνωσίας.
7. Ένα βιβλίο ως πράξη αγάπης προς τον τόπο και τους ανθρώπους
Φτάνοντας προς το τέλος της παρουσίασής μου, θα ήθελα να επανέλθω σε μια σκέψη που θεωρώ καθοριστική για την αποτίμηση του βιβλίου.
Το βιβλίο της Αναστασίας είναι κατά τη γνώμη μου, μια πράξη αγάπης προς τον τόπο και τους ανθρώπους του. Είναι η μνήμη, ιστορία, η νοοτροπία, ο τρόπος σκέψης, ο τρόπος επικοινωνίας και, τελικά, ένας ιδιαίτερος τρόπος να βλέπει κανείς και να ερμηνεύει τον κόσμο με ένα διαφορετικό μάτι.
Κλείνοντας, θα ήθελα να κρατήσουμε μια απλή σκέψη.
Οι άνθρωποι φεύγουν. Οι εποχές αλλάζουν. Τα σπίτια ερημώνουν ή αποκτούν νέους ενοίκους. Τα τοπία μεταμορφώνονται. Οι μνήμες, με την πάροδο του χρόνου, κινδυνεύουν να ξεθωριάσουν.
Εκείνο, όμως, που μπορούμε να διασώσουμε είναι οι ιστορίες των ανθρώπων. Οι ιστορίες εκείνων που έζησαν, αγωνίστηκαν, αγάπησαν, πόνεσαν, έχασαν και ξαναπροσπάθησαν και σ’ αυτό το βιβλίο η Αναστασία αυτή τη βασική αρχή την κάνει πράξη.
Αναστασία, σε συγχαίρω και σου εύχομαι το βιβλίο σου να συναντήσει πολλούς αναγνώστες, να γεννήσει σκέψεις και συζητήσεις και να αποτελέσει αφορμή για νέες αναζητήσεις γύρω από την Ιστορία και τον άνθρωπο.
Να συνεχίσεις να δημιουργείς, να ερευνάς και να προσφέρεις μέσα από την εκπαίδευση και τη λογοτεχνία.
Πολλά συγχαρητήρια στις εκδόσεις Ηδύφωνο για την επιμελημένη εργασία τους.
Γιάννης Δ. Καραντζής- Πάτρα 18/11/2026 - Αίθουσα ΠΑΛΑΜΑ


Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου